श्रीमद् भगवद् गीतेच्या ४ थ्या
अध्यायातील ९ व्या श्लोकाचे विवेचन
१. प्रस्तावना
मागील सातव्या आणि आठव्या श्लोकात भगवान
श्रीकृष्णांनी आपल्या अवताराचे कालखंड आणि सज्जनांचे रक्षण, दुष्टांचा संहार व
धर्मसंस्थापनेचा त्रिविध हेतू स्पष्ट केला. आता या नवव्या श्लोकात भगवान स्वतःच्या
दिव्य जन्माचे आणि अलौकिक कर्मांचे मर्म जाणण्याचे अथांग फळ सांगतात. ईश्वराचे
अवतारकार्य केवळ ऐकणे किंवा वाचणे नव्हे, तर ते अंतःकरणातून
यथार्थपणे अनुभवल्यास मनुष्य पुनर्जन्माच्या जन्म-मृत्यूच्या चक्रातून कायमचा
मुक्त होऊन भगवद्स्वरूपात कसा लीन होतो, हे अंतिम रहस्य
श्रीकृष्ण येथे उलगडतात.
२. मूळ श्लोक आणि संधी
विग्रह
जन्म कर्म च
मे दिव्यमेवं यो वेत्ति तत्त्वतः ।
त्यक्त्वा
देहं पुनर्जन्म नैति मामेति सोऽर्जुन ॥ ९ ॥
संधी विग्रह
जन्म कर्म च
मे दिव्यम् एवम् यः वेत्ति तत्त्वतः ।
त्यक्त्वा
देहम् पुनः जन्म न एति माम् एति सः अर्जुन ॥ ९ ॥
३. शब्दार्थ
·
जन्म = (माझा) अवतार / जन्म
·
कर्म = (माझी) सर्व कार्ये / लीला
·
च = आणि
·
मे = माझे
·
दिव्यम् = अलौकिक / अप्राकृत (भौतिक
बंधनांच्या पलीकडील)
·
एवम् = अशा प्रकारे
·
यः = जो (मनुष्य)
·
वेत्ति = जाणतो / अनुभवतो
·
तत्त्वतः = यथार्थपणे / तत्त्वरूपाने
·
त्यक्त्वा = सोडून / त्याग करून
·
देहम् = (हा वर्तमान) देह
·
पुनः = पुन्हा
·
जन्म = जन्म
·
न = नाही
·
एति = प्राप्त होतो
·
माम् = मला (माझ्या शाश्वत स्वरूपाला)
·
एति = प्राप्त होतो / येऊन मिळतो
·
सः = तो
·
अर्जुन = हे अर्जुना!
४. एकसूत्री विश्लेषण
भगवान श्रीकृष्ण म्हणतात: “हे अर्जुना! माझे हे
प्रकटीकरण (जन्म) आणि माझी सर्व कार्ये (कर्मे) ही पूर्णपणे दिव्य (अप्राकृत व
अलौकिक) आहेत. हे जो मनुष्य यथार्थ रूपाने (तत्त्वतः) समजून घेतो, तो या देहाचा त्याग केल्यानंतर पुन्हा या संसारात पुनर्जन्माला येत नाही;
तर तो थेट मलाच (माझ्या परम धामाला) येऊन मिळतो.“
सामान्य जीवाचा जन्म हा पूर्वकर्मांच्या आणि
वासनांच्या बंधनातून होतो, तर ईश्वराचा जन्म हा स्वतःच्या संकल्पाने केवळ विश्वाच्या उद्धारासाठी
होतो. ईश्वराची कर्मे ही फळाची आसक्ती किंवा अहंकाराने बांधलेली नसतात, तर ती विशुद्ध प्रेमाचे प्रकटीकरण असतात. जो साधक हे मर्म बुद्धीने व
भक्तीने ओळखतो, त्याची स्वतःची कर्मबंधनेही गळून पडतात आणि
तो मोक्ष प्राप्त करतो.
५. आचार्यांचे मत
·
आदि शंकराचार्य: आद्य शंकराचार्यांच्या मते, भगवंतांचा जन्म आणि कर्म हे
मायेचे कार्य असले तरी ते मुळात सच्चिदानंद स्वरूपाचेच प्रकटीकरण आहे. ईश्वराचे हे
नित्यशुद्ध आणि अकर्ता स्वरूप तत्त्वतः जाणणे म्हणजेच आत्मज्ञान होय; आणि आत्मज्ञानाने सर्व संचित कर्मे भस्म होत असल्याने असा ज्ञानी पुरुष
पुन्हा संसारात जन्म घेत नाही.
·
रामानुजाचार्य: श्री रामानुजाचार्य स्पष्ट करतात की
भगवंतांच्या दिव्य लीला, त्यांचे रूप आणि त्यांचे अवताररहस्य यांवर जो अनन्य भक्तीने विश्वास ठेवतो
आणि त्यांचे ध्यान करतो, त्याचे सर्व पाप नष्ट होऊन तो
भगवंतांच्या नित्य सेवेत व सायुज्य मुक्तीत विलीन होतो.
६. ज्ञानेश्वरी
संत ज्ञानेश्वर महाराज या श्लोकाचे माधुर्य
उलगडताना अत्यंत गोड आणि भावपूर्ण ओव्यांमध्ये वर्णन करतात:
माझें दिव्य जन्मकर्म। जो यथार्थ
जाणे तत्त्वमर्म।
तयासि देह सांडितां पुनर्जन्म।
स्वप्नींही नाहीं॥ तो
देहाची अहंता सांडी। माझिया स्वरूपीं बुडी देई गाढी। मग तेथूनि न निघे माघारीं। मजमाजीं समरसे॥
जैसें घट फुटलियावरी। घटाकाश
आकाशामाजीं संचरी। तैसा
देहत्यागाचिये अवसरीं। मजमाजीं मिळे॥
माउली म्हणतात— “हे अर्जुना, माझे हे
अलौकिक जन्म आणि कर्म जो मूळ तत्त्वाने जाणतो, त्याला हा देह
सुटल्यानंतर स्वप्नातही पुनर्जन्म भोगावा लागत नाही. तो देहाचा अहंकार सोडून
माझ्या मूळ आनंदमय स्वरूपात अशी खोल डुबकी मारतो की तिथून तो कधीही परत संसारात
येत नाही; ज्याप्रमाणे मातीचा घट फुटल्यावर घटातील आकाश
महाआकाशात एकरूप होते, तसाच तो साधक देहत्यागानंतर थेट
माझ्यामध्येच समाविष्ट होतो.“
७. व्यावहारिक
दृष्टिकोन
आजच्या धकाधकीच्या आणि भौतिक बंधनांनी
वेढलेल्या युगात हा श्लोक जीवनाला उच्च ध्येय आणि मुक्तीची दिशा देतो:
·
दृष्टिकोनाची दिव्यता (Elevating Perception): दैनंदिन आयुष्यातील
घडामोडींकडे केवळ जड किंवा स्वार्थी दृष्टीने न पाहता, त्यामागील
वैश्विक ईश्वरी योजनेचा भाग म्हणून पाहिल्यास मनातील राग, लोभ
आणि खंत नाहीशी होते.
·
कर्मातील निष्कामता शिकणे: ईश्वराच्या कार्यांप्रमाणेच आपणही
आपल्या संसारात किंवा व्यवसायात कोणतीही विकृत आसक्ती न ठेवता, सेवेच्या आणि समर्पणाच्या
भावनेने काम केल्यास कर्माचा ताण (Stress) उरत नाही.
·
मृत्यूचे भय नष्ट होणे: हा देह म्हणजे अंतिम सत्य नसून तो
केवळ एक वस्त्र आहे आणि आपण त्या अविनाशी चैतन्याचे रूप आहोत, ही जाणीव माणसाला मृत्यूच्या
भीतीतून कायमची मुक्त करते.
८. निष्कर्ष
अशा प्रकारे या नवव्या श्लोकात भगवान श्रीकृष्णांनी भक्ती आणि ज्ञानाचा समन्वय साधून मुक्तीचा सर्वात सोपा आणि सुंदर मार्ग सांगितला आहे. ईश्वराच्या दिव्य स्वरूपाची केवळ तात्त्विक ओळखही माणसाला भवसागरातून पैलतीरी नेण्यास समर्थ आहे. हा श्लोक प्रत्येक साधकाला आश्वस्त करतो की, ईश्वराच्या सगुण रूपावर आणि लीलांवर ठेवलेली अढळ निष्ठा हीच शेवटी